Intangamarara.

            Imbere y’uko turabirahamwe ivyotwagiriza ubutegetsi buriho ubu, ari navyo vyatumye abarundi batogorora ahubwo baguma batera baja inyuma, nagomba kubanza gushimira ishirahamwe A.C. Génocide, CIRIMOSO ryashimye ko dusangira ijambo nakare ikituraje ishinga ni kimwe : ihonyabwoko ryatse indaro i Burundi. Ico ciyumviro nashatse ko tuganirako mwese uko muri ngaha murafise ico mukivugako kuko ni bimwe twama tuyaga kenshi kuko tubibona iminsi yose, ariko nkipfuza ko uyu munsi dupfundika ijambo rimwe ry’ico tugiye gukora kugirango ivyo vyose twagiriza ubutegetsi ntitubigumize mu minihiro n’imyidogo gusa. 

Ubutegetsi bw’iki gihe buzokwama bwagirizwa iki ?

            Ubutegetsi bw’iki gihe bwagirizwa vyinshi. Imyaka 14 irarangiye abarundi batabona neza iyo baja n’iyo bava, batabona inzira bereka abana babo. Ivyo na vyo bitumwa n’ivyaha bikomakomeye abategetsi bo muri iyo myaka bakoreye abarundi, ibikurur bikuru navyo bikaba ari ibi : 

1. Icaha c’ihonyabwoko.

Ihonyabwoko ryugarije Uburundi kuva 1988 gushika uyu musi kandi uko ndabibona ntaho ririko riraja, kandi ntiryimirije gutuzwa. Aho hose abarundi b’umutima ntaco batakoze kuva ico gihe n’ubu bakiriko kugirango riranduranwe n’imizi ariko ubutegetsi bukisamaza ngo amakungu yoca aducira umukenke, ngo abavuga ko habaye ihonyabwoko ngo n’abariko barwanya ubutegetsi. 

Ubuho rero vyabaye agahomera bunwa kuko uwutagirizwa ihonyabwoko nta jambo agifise mu Burundi. Uwabuze, uwatotejwe, uwangajwe ubutungane ntibumunezwe, ubu asabwa kwibagira no kugirira ikigongwe uwutakimusavye.  Uwagize ihonyabwoko nawe ubutegetsi bukiranira kumukingira, kumuronsa ico cose ashaka. Uko umuntu abibona rero, inkire ntikira kabiri, ejo aho bukera inteko z’abanyamahanga zigiye gushwiragizwa mu gihugu cose n’izo zizoterera umuganda wo kumarira uwo wese yari yarokotse. 

Mu gihe amakungu yose yahagurutse akiyemeza gufatana mu nda mu gutuza abicanyi n’abakoresha iterabwoba bose, abategetsi b’iwacu bahagurukiye kubasasira indava n’ukubakingira ikibaba, na cane cane cane guturubika n’ugutoteza uwo wese yiyemeje kurigwanya. 

2. Icaha co kugurisha Intahe y’Uburundi.

Bashingantahe, bapfasoni, rwaruka, s’ugushikuza mwese muribonera icese ko Intahe y’Uburundi yamaze kurenzwa urugo, isigaye ibarizwa muri Tanzaniya canke muri Afrika y’epfo. Abategetse b’iki gihe nta jambo bagishikiriza Atari iryo batamitswe na Mandela canke na Dinka. Intahe y’Uburundi uasubiriwe na rwa rwandiko bitirira amasezerano y’amahoro kuko rwambika izera abagirizwa ihonyabwoko. Umukurambere Zenon NICAYENZI yaravuze ati : hari abantu bane batazibagera bibagirwa mu Burundi : NTARE RUGAMBA yatwaguriye imbibe z’igihugu, LUDOVIKO RWAGASORE yaturondereye kandi akaturonsa intahe y’ukwikukira, uwagurshije Intahe y’Uburundi, n’uwuzoyitugarukanira mu Burundi. 

Noneho rusubiye kutwuzurirako ko amakungu yaturungitsemwo inteko z’abanyamahanga, abategetsi bacu bakemeza icese ko abajejwe gucungera Uburundi n’abarundi ataco bagishoboye. Twebwe turavyemera ko ataco bashoboye ? Bo baravyemanga canke bazitamba uko zivugijwe ? Tweho turemeza ko ataco twoterera ? Bamwe twumva bita ngo ni inkingi z’amahoro ku mitumba yose no mu makartiye yose, n’abo kuduhuma amaso canke kudusamaza ? Ibibazo ni vyinshi ariko umengo vyatuvunye inkokora kandi ubutigu bwageze. Italiki ya mbere munyonyo n’ejo, izosanga twifumbereje canke twakuye amaboko mu mpuzu ? 

3.     Icaha co gushishitira umugambwe FRODEBU wagize ihonyabwoko.

Twibukanye, iyo ikiza citwa partenariat kidatera mu Burundi, umugambwe Frodebu wari wahejeje kuzimangana kuko urazi neza ko ariwo wagize ihonyabwoko, abavyeyi bagasigara bifumbereje, abandi bagapfana intekera ku mutwe, bambaza nyaringa. Kuva ico gihe n’abari babonye ko ubwabo buheze, baciye basubira kunaga amanyama arisesa kuko bahetswe neza. Raporo yagizwe n’intumwa za ONU ikerekana neza ko Frodebu ari yo yahekuye abarundi, yaciye iba akamizwe n’ingoma; noneho ngo hazoca haza iyindi migwi yo gutohoza ivyerekeye ubwicanyi bwabaye mu Burundi, ivyoba vyaramaze kwanikwa vyose bifutwe. Aho ni tutahagabira, abana bacu bazoturira nabi. 

Ishirahamwe A.C. Génocide ryari ryaritwariye uwo mugambwe, naho ubushikiranganji bujejwe ivyimanza nabwo nyene amaboko i mugongo, inomero ya dosiye murayibika ahadata, bitebe bitebuke ruzocibwa, kandi nabo nyene harya baguma bacurwa. 

4.     Gukingira ikibaba abagize ihonyabwoko.

Abagirizwa ihonyabwoko ni benshi ngaha mu gihugu barazwi kandi nabo nyene bariyizi. Turavye rero ingene ubutegetsi bubafata, ntawokekeranya ko batafatanije iryo shano. Ni naco gituma bacurika bacurura bemerera abarundi ivyo batari bubarondere ahubwo birukankanwa n’uko ivyaha n’uko ivyaha bakoze vyibagirwa canke bifutwa. Yamara umengo ikinyoma kiriko kirabaherana, abo guhuma amaso ntibakiri benshi, hasigaye hagoye ba nda yamuhahanze, bashira imikono ku masezerano yo kugurisha igihugu, iruhande y’abiyemeje kuzogisiga ari umunyota. 

Mbe none ko abatari bake bazwi, n’ivyo bakoze bizwi kandi hariho abagiye baravyandika, ntihageze ko dusezerana ico izo nzandiko zose tuzikoza ? Mu minsi iza, amategeko yo kugirira ikigongwe c’agateganyo azosohoka imbere y’ayo kugwanya ihonyabwoko, ashirweho igikumu, ntibuca bimera nka bimwe vyo kuri Ntega na Marangara : abagize ihonyabwoko baciye biyita aba ONU ko atawubakorako. N’ubu n’ivyo buca bibi. Major BUYOYA yarabishikirije ati hazohanwa abazokora bene ivyo vyaha inyuma y’ishikirizwa ry’ayo mategeko. 

5.     Abategetsi bubu bashigikiye ko amahoro I Burundi arondereshwa imipanga n’inkoho.

I Burundi harahejeje gutsimbatara neza umugenzo w’uko uwo wese afise ico ashaka gushikako ategerezwa kubicisha mu bigwanisho n’ugutikiza inganda. Ko mbona urwaruka rugorewe mw’ibarabara ari rwinshi, urugorewe mu makambi rutaraza; abo bose bakaba bagiye kubona bamwe babata mu biyigira canke babagize impfuvyi ari bo bagiye kubagororoka bahegekewe n’abanyamahanga, ikizobabuza gufata imipanga n’imihiro n’imihoro n’igiki ? Ubwo nibwo buryo buzoba burashe kugira nabo bibukwe ko ari abavukagihugu. 

6.     Intwaro zishingiye ku macakubiri mu mice yose y’igihugu n’ukuryanisha abavukagihugu.

Nta murundi n’umwe atazi ko mu Burundi hariho amoko. Ariko karashize ingani ngo amacakubiri yizizire mu Barundi, abategetsi nabo bahagarare ku busunzu bw’inzu bavyemange. Ni tube turitegura rero, ko ubushikiranganji n’ubundi buzi bwose bwo mu Burundi bugiye kugaburwa ku moko, amashule, amabisi, amakartiye, imitumba vyose bizohava biba uko nyene. Abarundi bazosigara ari bande ? Uburundi buzosigara ari ubwa bande ?

7.     Kudahana ivyaha.

Ivyaha bikorwa mu Burundi ni vyinshi cane. Kuva kuri Ntega-Marangara, nta caha c’ubwicanyi kirigera gihanwa kiretse bamwe bamwe bo kuduhuma amaso, nakare ngo umutindi ava mu bandi. Ico nico catumye ubwicanyi bwimonogoza mu Burundi. Ubuho rero bibaye agahomerabunwa aho uwagirizwa ihonyabwoko ariwe ashingwa gutunganiriza abamuciye mu myanya y’intoke. Ikizomubuza ko amumrira n’igiki ? Bitabaye ivyo, naho amtegeko abuza kwihanura, bizohava biba ivyo. 

8.     Kubiba imbuto mbi mu bavyeei no mu bibondo.

Muri kino gihe umuvyeyi ntakironka ico afatira ko mu guha indero abana. Ubutegetsi bw’ubu bwaramaze kubiba imbuto mbi mu bavyeyi no mu bibondo. Izo mbuto mbi nazo ni izi : 

-        - amacakubiri y’amoko n’intara.

-        - Ububeshi

-        - Ubusuma

-        - Ishari n’inzigo n’ayandi mabi yose ntadondaguye 

9.     Abategetsi bubu barasuzuguje inzego z’igihugu.

Muri bino bihe umuntu abiravye womenga inzego z’igihugu ntaco zikimaze namba gushika no ku rwego rw’igisirikare. Umunyakazi nawe agize imana akaba afise aho atonda abanza kurondera uwomuha ikinyamakuru co ataco afise akora. Uwuzi kwitegereza, eka mbere hariho n’abateguye urwandiko, usanga uburundi bwarasubiye inyuma hafi incuro 50%. Nta rwego na rumwe rucitaho umunyagihugu ari naco gituma yugarijwe n’ubukene ari bwo soko ry’amabi yose mu gihugu.

10.  Kutaja hamwe n’ibihugu bibanyi mu kugwanya ihonyabwoko.

Ibihugu vyo muri kano karere k’ibiyaga binini vyose bigeramiwe n’ihonyabwoko , nico gituma vyotegerejwe kuja hamwe bikarigwaniriza hamwe ako kabi. Arisko i Burundi ntibigikunze kubera ubutegetsi buriho n’ubwo twumva bwimirije kuba. Abagize ihonyabwoko mu burundi, muri Kongo no mu Rwanda nibo bagiye guhabwa ubutegetsi i Burundi. Mwumva abihaye umugambi wo kurirwanya kandi bakawemanga budaca baza kurigwaniriza ngaha iwacu ? Murumva rero ko tugiye gukoranirwa ko n’ibihugu vyo muri aka karere. None dutere intambwe iyihe irengeye gusemerera ? 

Twokora iki kugirango ivyo vyaha vyose bihanwe ubutagisubira ?

Ibimaze gukorwa si bike ariko ariko nitwaba tubona ko bitariko biracibwa mu gihugu, n’ugutera iyindi ntambwe. Ivyo vyaha vyose birazwi ariko vyose ntivyanditse. Harageze ko handikwa igitabu c’ibicumuro ubutegetsi bw’iki gihe bwakoze, abarundi bose umuto n’uwukuze akabimenya, tugatora mwo ayakwiye gushikanwa imbere y’intahe. Bitebe bitebuke umwe wese azokubitwa intahe mu gahanga. Uturorero ntituri kure : ba Pinochet, ba Milozevich, ba Hussein Habré n’abandi benshi bariko bakurikiranwa bazira intwaro y’agahotoro n’ihonyabwoko. 

Concilie NIBIGIRA.

Retour